uithangbord van Museum de Vergulde Swaen te ZwijndrechtDe Vergulde Swaen

VORIGE EXPOSITIES

Zwijndrechtse boerderijen; het landleven vroeger (06-06-03 t/m 28-09-03) Zwijndrecht... boerderijen waard??

Hoewel daar steeds minder van terug te vinden is, stond Zwijndrecht de laatste eeuwen bekend als tuindersdorp..
Vooral Walburg was een aaneenschakeling van tuindersbedrijven..
Toch was de gehele waard vanaf de herbedijking in 1331 één groot landbouwgebied. In eerste instantie had deze landbouw vooral een zelfverzorgend karakter. In de 15e en 16e eeuw kwam de nadruk steeds meer te liggen op handelsgewassen..

De oppervlakte van de Zwijndrechtse Waard is officieel 2450 hectare. Volgens de onderzoeker P.J. Horsman is dat 2690 morgen of 2456 ha. Een morgen is een stuk land dat in het verleden in één morgen geploegd kon worden. Volgens de belofte van graaf Willem, gedaan op 14 januari 1332, kreeg iedere ambachtsheer voor een bijdrage van 1/16 in de algemene kosten, een ambacht van 168 morgen of 153,5 ha., 1/16 deel van de Waard. Degenen die tweemaal zoveel bijdroegen kregen een dubbel stuk.  
De ambachten werden verdeeld in hoeven van 24 morgen (21,9 ha.). Er werd en eigen Zwijndrechtse roedemaat gehanteerd, die het midden hield tussen een Schouwse roede (3,72 m.) en een Putse roede (4,08 m.) en welke een lengte had van 3,90 m., om "haer land mede te meten ende onsen pacht mede te betalen". Dat betekent dat een vierkante Zwijndrechtse roede = 15,21 m2, en 1 morgen (= 600 vierkante roeden) = 0,913 ha. (1 ha. = 1,095 Zw. morgen)..
Waarschijnlijk werd op elke hoeve een boerderij gesticht. In het middengebied van de Waard echter zijn praktisch alle boerderijen nadien weer verlaten, of is men er misschien zelfs nooit aan begonnen om zich daar te vestigen. Men woonde niet graag in het lage deel van de Waard, misschien niet zozeer uit angst voor overstromingen, als wel wegens het elke winter dras staan van het land door de zwakke bemaling. Vrijwel alle boerderijen liggen dan ook op of vlak bij de Ringdijk of op of bij de kaden langs de Waal en de Devel. Lagen ze niet op de dijk of de kade, dan werd het erf opgehoogd tot een woonheuvel (of was het reeds)..

De meeste middeleeuwse boerderijen waren van hout. Toch waren er in de Zwijndrechtse Waard opmerkelijk genoeg minimaal drie deels uit baksteen bestaande hoeven bekend; de zogenaamde " steenen camers" Zowel Develstein, Meerdervoort als de Waelneshoeve in H.I.Ambacht worden in oude geschriften zo omschreven.  
In de loop van de 16e en 17e eeuw zijn er in de Zwijndrechtse Waard schitterende stenen rietgedekte boerderijen gebouwd. In tegenstelling tot bijv. de Alblasserwaard zijn er daarvan weinig bewaard gebleven. Met name in Hendrik Ido Ambacht staat nog een aantal zeer oude exemplaren..

Develstein


Gebouwd::
Gesloopt: 1969
Bewoners: Van Gilst
Bijzonderheden::
De Heerlijkheid Lievershil, in de noordwesthoek van het vroegere "eiland, de Kortambachten", ten zuiden van de "Vaart", werd in leen gegeven aan Willem van Duyvenvoorde. Hij bouwde het gegrachte huis Develstein. De heerlijkheid kende twee hoeven, waarvan de ene bestond uit het noordelijke stuk van Lievershil en de oostelijke helft van de Develpolder. De andere was Develstein. De hoeve werd beheerd door de "heerlijke boerderij", gelegen op een woonheuvel, naast het kasteeltje Develstein. Dit was een zogenaamd waterkasteel en lag lager. De voorganger van de in 1969 afgebroken boerderij was een fraai 16e-eeuws bouwwerk..

Develzicht, Kijfhoek 155
Gebouwd: 17e eeuw ??
Gesloopt: afgebrand 1922, herbouwd in 1923 door fam. Lagendijkk
Bewoners: o.m. fa. Lagendijk, fam. Damm
Bijzonderheden::
Deze boerderij werd omstreek 1730 betrokken door Jan Dekker Marinusz (geb. 1697). Momenteel heeft de hoeve geen agrarische bestemming meer..
Met rieten kap, afgebrand in 1922 Door olielamp tegen zolder, alle beesten overledenn


Schouten Ringdijk
Gebouwd::
Gesloopt: 1968 (?))
Bewoners::
Bijzonderheden::
De boerderij van de familie Schouten aan de Ringdijk. Rechts is de nog bestaande bebouwing op de hoek Ringdijk/Veerplein zichtbaar..
In het pand hebben zeven generaties Schouten gewoond. De boerderij is in verband met de dijkverhoging in de jaren zeventig afgebroken..



Schouten Rotterdamseweg
Gebouwd::
Gesloopt: --
Bewoners: Jan Floris Schouten, Dirk Schoutenn
Bijzonderheden::
Jan Floris Schouten kocht het pand rond 1923. Zijn zoon Dirk nam het over na zijn trouwen medio 1937 en bewoonde het tot 1998..
In het pand was ook jarenlang een dierenartspraktijk gevestigd..


Panoord
Gebouwd: 1925
Gesloopt: 2001
Bewoners: Visser; padvinders
Bijzonderheden::
Al in 1777 wordt er in oude stukken gesproken over een boerderij op deze plaats.  
Vele jaren boerde op Panoord de familie Visser, afkomstig van de "Wevershoeve" te Rijsoord. Als eerste C.T. Visser, overleden in 1934. Hij werd opgevolgd door zijn zoon J.L. Visser (Jan), overleden in 1973..
In de zomer van 1932 werd Panoord verwoest door brand, ontstaan door hooibroei. Oktober van datzelfde jaar werd door de zoon van J.L. Visser, de achtjarige Kees (overleden 18-12-2002) de eerste steen gelegd voor het "nieuwe" Panoord. In 1957 nam C.T. Visser (Kees) het bedrijf over van zijn vader..
Vanwege de plannen van de gemeente moest de familie Visser de boerderij al in 1975 verlaten. Panoord werd in okt./nov. 2001 afgebroken. Tot die tijd werd de boerderij gebruikt door de Padvinderij..


De Wijden Blick, Langeweg 59
Gebouwd: 1922
Gesloopt: --
Bewoners: Monhemius, Schouten
Bijzonderheden::
Monhemius was dezelfde eigenaar als van De Vergulde Swaann
De hoeve werd omstreek 1860 betrokken door het geslacht Monhemius, afkomstig van de schuin tegenover gelegen hoeve "panoord". Dit eertijds predikantengeslacht kwam door huwelijk in Heer Oudelands Ambacht terecht. Johan Adolf Frederik Monhemius Johan Adolfszoon, geboren te Buurmalsen in 1764 was predikant te Zoelen, later leraar. Hij was gehuwd te Molenaarsgraaf in juli 1791 met Maaijke Vlasblom uit Hendrik-Ido-Ambacht. Zij was de enige dochter van Anthonius Vlasblom, schepen van Hendrik-Ido-Ambacht en herbergier in "De Vergulde Swaen"..

Corrie v/d Berg-Kool Langeweg 392
Gebouwd: 1869
Gesloopt: --
Bewoners: v. Dijk, Timmers, v/d Berg
Bijzonderheden::
Eerste steen gelegd door Jacoba van Dijk. In 1955 door boer Kool gekocht t.b.v. zijn dochter, die er in 1955 met haar man Teus v.d Berg introk die het eerst huurde van haar vader..

Dordwijck, Langeweg 422
Gebouwd: 1917
Gesloopt: --
Bewoners: v/d Hoek, Fransen
Bijzonderheden::
In 1917 door een architect ontworpen voor de gebroeders v/d Hoek die er slechts zo´n vijftien jaar woonden.  
Pand staat bekend als de "Appel van Oranje". Fruitboomgaard, enige tijd ook een restaurant..


´t Hofff


Gebouwd: 1950
Gesloopt: --
Bewoners: Van 't Hof(f), Pons
Bijzonderheden::
De bekende familie Van ´t Hoff ontleent haar familienaam aan deze boerderij. Zij leverde niet alleen een burgemeester en diverse dijkgraven, maar ook de bekende geleerde en Nobelprijswinnaar prof. Dr. Jacobus Henricus van ´t Hoff (1852 - 1911)..
De oorspronkelijke boerderij, een dubbele dwarsdeelboerderij met een bijschuur met enkel dwarsdeel, brandde na een blikseminslag in 1945 geheel af..

Thijs Leendert Pons was van 1942 tot 1955 de laatste dijkgraaf van de zelfstandige Zwijndrechtse Waard. De boerderij is in de nacht van 21 op 22 juni 1945 afgebrand. De rieten kap van de voorste schuur werd door de bliksem getroffen en vatte vlam. Toen het dak instortte sloegen de vonken door de luchtdruk omhoog, over naar de andere schuur en woning, eveneens voorzien van rieten kap. Mevrouw Pons had de tegenwoordigheid van geest om het foto-album te redden..
Vanaf 1956 is stukje bij beetje de boerderij onteigend. Eerst een stuk van 20 ha. buitendijks, voor bedrijventerrein later de ca. 50 ha voor woningbouw. De woning en schuur zijn later sportzaal en kantine geworden..

v. Wingerden Kerkstraat
Gebouwd: 17e eeuww
Gesloopt: 1977
Bewoners: van Wingerden
Bijzonderheden::
Deze boerderij was de "ambachtsheerlijke" boerderij van Zwijndrecht en dateerde uit de zestiende eeuw. Het bouwwerk is in 1977 (er waren toen inmiddels zes woningen in) op advies van Gemeentewerken gesloopt omdat het niet zou passen in het ontwikkelde bouwplan ter plaatse. Hoewel het pand op voorspraak van een actiegroep op de tijdelijke monumentenlijst is geplaatst, heeft de boerderij het niet gered; economische belangen wogen zwaarder dan het cultureel erfgoed..

Bakenstein


Gebouwd:
Gesloopt: 19
Bewoners: Kool
Bijzonderheden:
In 1336 was de herdijking van de Zwijndrechtse Waard definitief tot stand gekomen. Toen het land begaanbaar was geworden, heeft men om te beginnen vanaf de achterkade aan de Waal een rechte lijn getrokken dwars door de Waard. Na een tweetal kilometers die bestaan uit rechte stukken tussen gemeten punten (gelijke afstanden tussen Waal en Devel), was men, vlak voor de "Tol", het spoor bijster. Er werd besloten vanaf dit punt te raaien (het uitzetten van een lijn gericht op een bepaald punt) op Dordrecht. Men koos daarvoor de Tolbrugtoren aan de Oude Haven.
De langs deze lijn aangelegde Langeweg deelde de Waard in twee delen. Zij vormde de grens tussen de noordoostelijke en zuidwestelijke ambachten en fungeerde tevens als waterscheiding tussen de Waal- en Develpolders. Uitgaande van de Langeweg zijn eerst de "hoofd"landen van de ambachten uitgezet. Daartoe is precies op het midden van de Langeweg, tussen de Waal en ´t Feer, een baak geplaatst. De naam "Baak" is nog steeds in zwang voor de omgeving van dit punt en is verder ook overgeleverd in de naam van het gegrachte huis "Bakestein". De laatste 6 jaar van het bestaan van de boerderij is zij in gebruik geweest van de scouting (de padvinderij: De Camerons en Hatweo).
Rond 1974 is de boerderij afgebroken en zijn de scouts (dwz de jongens) naar de overkant van de Rotterdamseweg (zo heette de Langeweg toen nog - Bakestein had huisnummer 312) verhuisd, om een jaar later ´definitief´ te verhuizen naar Panoord.

De Vink
Gebouwd:
Gesloopt: 1958
Bewoners: fam. Vink, fam. Stehouwer
Bijzonderheden:
De bijbehorende hoeve bestond uit de westelijke helft van de Develpolder en een stuk van de polder Groote en Kleine Lindt. Met een puntje van de "Geer" mat deze hoeve 33,2 ha., dus anderhalve hoeve op basis van een hoevegrootte van 22,1 ha.
De oorspronkelijke boerderij van deze hoeve was waarschijnlijk gecombineerd met het "heerlijke huis", de hofstede "de Vink". Dit was in het verleden een voorname boerderij. In de 16e en 17 e eeuw werd ze bewoond door de familie Vink, waarvan de leden enkele malen schout waren van de Groote Lindt. 
Het was tot aan de afbraak een houten, eenbeukige driedubbele dwarsdeel-kapelletjes-boerderij met een groot stenen huis.

Munnikensteeg
Gebouwd:
Gesloopt:
Bewoners:
Bijzonderheden:

Boerderij aan de Lindelaan
Velen van u zullen zich deze boerderij nog herinneren.

De laatste jaren stond de boerderij eenzaam en zonder (achter)land aan de Lindelaan, nummer 68, ter hoogte van het toenmalige veilingterrein. De boerderij moest plaats maken voor nieuwbouw. Woningen en kantoorpanden verrezen in de driehoek veilingterrein, Lindelaan en spoorlijn. De boerderij is gebouwd in 1604 (volgens de gevelsteen) en is afgebroken in het begin van de jaren zestig.

Boerderij aan de Lindelaan. Ook gesloopt.

Marinus van de Ruit en zijn vrouw Pietertje Stolk (foto) waren met hun gezin, de laatste bewoners van dit monumentale pand. Het was niet hun eigendom, maar ze hebben daar wel lang en met veel trots ge-woond. Eerst huurden zij een deel, later de gehele boerderij. 

Hoeve aan Kijfhoek 39 te Kijfhoek
Werd in 1863 gebouwd in opdracht van Willem van Gilst Fransz (geb. in Kijfhoek in 1806) van de naastgelegen hoeve aan huidige Kijfhoek 35. Zijn dochter Willemina Marie van Gilst legde op 8 juni 1863 de eerste steen, aan welke gebeurtenis een steen herinnert boven de ingang van het woonhuis.
Tegenwoordig heet de hoeve "Jamma-Hoeve" en is geheel gerestaureerd.

Hoeve aan Kijfhoek 35 te Kijfhoek
Deze nog bestaande hoeve wordt reeds in 1692 genoemd. Volgens een steenlegging werd de hoeve in 1799 verbouwd. Een der eerste bewoners was Corstiaan Willemsz Vlasblom (geb. 1668).


Hoeve Eemstein aan de Munnikensteeg 55 te Kijfhoek


Gelegen aan de westkant van de gemeente Zwijndrecht, aan het binnenwater van de Devel. De naam komt van het gelijknamige klooster. De landerijen van deze boerderij bedroegen volgens overlevering 140 morgen. Het land liep vanaf de hoeve tot Hendrik-Ido-Ambacht toe, langs de Ambachtsesteeg, noordwaarts. Volgens een oude tekening van de hoeve met de landerijen uit het jaar 1765, die zich bevindt bij een nakomeling van een der eigenaren, stond op deze plaats toen reeds een boerderij. Ongeveer op de plaats van het vroegere klooster zijn bomen te zien. Dit terrein stond namelijk vol met notenbomen.



De familie Leeuwenburg rond 1900


Rond 1600 woonde Adriaen Cornelisz Jeiskoot (Ieiskoot) op de ruine van dit klooster. Op de funderingen van het klooster zal Jeiskoot een huis hebben laten bouwen en het boerenbedrijf hebben uitgeoefend. Hij was schout van Kijfhoek. Vele nakomelingen van hem werden later in de kerk begraven. Hij overleed in 1624. Het familiewapen dat zijn grafsteen in de Kijfhoekkerk sierde is tijdens de franse bezetting uitgehakt (vanwege het gelijkheidsprincipe).

Op 9 mei 1890 brandde de oude hoeve Eemstein af. Bij de herbouw kwam de hoeve precies andersom gezet. De funderingen van de muur zijn nog in het weiland achter de schuur te zien. De reden voor deze verandering lag in het feit dat Jan Leeuwenburg het een erg warm huis vond. Nu de kop naar het noorden lag, was er meer schaduw.

Hoeve aan de Develweg 1 te Heerjansdam.
Deze uit 1783 daterende boerderij bestaat thans nog. Vermoedelijk duidt dit op een herbouw. Een der oudst bekende bewoners was het geslacht Captein.

Klederdracht

mw. Leeuwenburg (van Eemstein)

 

Op de Zuidhollandse eilanden was de klederdracht, die vermoedelijk in de 17e eeuw ontstond, algemeen goed, zowel voor rijk als voor arm. Armeren bezaten niet veel gouden sieraden of juwelen en droegen zilveren krullen die met goud waren overtrokken of zelfs koperen krullen. 
Op werkdagen droegen de vrouwen meestal een gehaakte muts van wit breikatoen, verder een jak en een baaien rok, en soms een eenvoudige keuvel zonder kant.


vrouw Thibaut.

 

Op de Zuid-Hollandse eilanden kwamen er vrijwel geen verschillen voor in stijl of mode. Wel ontwikkelde zich een duidelijk zichtbaar standsverschil. Dat bleek uit:
- de breedte van de kantstrook van de keuvel;
- de kwaliteit van de kantstrook;
- het aantal slagen of windingen van de gouden krullen;
- het gehalte van het goud;
- de grootte van de sierspelden;
- het dragen van meer stellen sierspelden en zijnaalden of stukken;
- de kwaliteit van de halskettingen.

Niemand waagde het krullen of kant te dragen die niet in overeenstemming waren met afkomst of bezit. Sociale controle was er altijd.
Rond de eeuwwisseling begon de werkelijke klederdracht uit te sterven. De rijke stand schafte als eerste de klederdracht af en kleedde zich naar de stadse mode. Jak en rok werden vervangen door stadse japonnen, maar de kanten keuvel kon men voorlopig nog niet missen. In de jaren volgend op de eerste wereldoorlog werden ook deze langzamerhand afgelegd.
Omstreeks 1925 was in de klederdracht nauwelijks nog sprake van statussymbolen. Alleen de gouden krullen gaven enige houvast. In die tijd waren het vaak de eenvoudigste vrouwen die zich met kostbare kanten keuvels tooiden en de klederdracht nog enige tijd in ere hielden.
Toen begonnen ook de traditionele gebruiken te vervagen. Rouwkleding, kant en sieraden droeg men in voorheen niet toegelaten combinaties. 
De klederdracht van deze streek werd eeuwenlang gekenmerkt door haar fraaie bonte kleuren, maar na 1920 trad een grote versombering in. In de dracht overheerste nu het zwart, dat eerder voornamelijk werd gebruikt voor rouwkleding. Slechts af en toe kwam het tussen 1930 en 1940 voor dat keuveldragende vrouwen bruin of donkerblauw droegen. Dit werd steeds zeldzamer en het liep af met de Zuid-Hollandse klederdracht.

Boerderij Panoord.
De boerderij Panoord.

 

Bronnen: 
Het boek van oude gereedschappen, Columns Books Leeuwarden 1995
Leven op het platteland, Jan A. Niemeijer, uitgeverij Kok
Zwijndrechtse Wetenswaardigheden deel 1 en 2
Het geslacht van den Hoek uit Ridderkerk, A.P. van den Hoek, Repro Meppel
De keuvels van het Overmase, P.W. de Zeeuw, Het Groene Hart Boskoop



alle exposities